الهام باقری

جمله های خود را چه گونه می سازید؟ (2)

کد خبر: 30595 | تاریخ خبر: 22/10/1395



در مطلب پیشین، از جمله‌های ساده گفتیم و جمله‌های پیوسته؛ اما داستان جمله‌سازی در زبان فارسی همچنان ادامه دارد؛ و ازقضا به جمله‌های پیچیده‌اش رسیده‌ایم؛ یعنی جمله‌های مرکب! برخی جمله‌های مرکب (نوع دوم)، در فارسی سابقه‌ی چندانی ندارد، و پس از ورود متن ترجمه از زبان عربی و زبان‌های اروپایی در زبان فارسی رایج شد. در این زبان‌ها فعل و فاعل (نهاد) در همان آغاز جمله می‌آیند و خواننده‌ی متن تکلیف‌اش با سروته جمله روشن است؛ یعنی هرچه‌قدر هم جمله طولانی باشد، مفهوم را از دست نمی‌دهد؛ اما در زبان فارسی، فاصله‌ی فاعل (نهاد) با فعل، یعنی فاصله‌ی سر و ته یک جمله! و اگر جمله طولانی شود، خواننده‌ی زبان فارسی نمی‌تواند مفهوم جمله را به‌خوبی دریابد! برای حل این مشکل، مطلب این بار را بخوانید!


جمله‌های مرکب


در مطلب پیشین گفتیم که جمله‌های مرکب بر دو نوع است:


1- مرکب نوع اول


2- مرکب نوع دوم


اما جمله‏ های مرکب چه‌گونه جمله‌هایی هستند؟


جمله‌ی مرکب، جمله‏ یی‌ست که معنای آن با یک فعل کامل نمی‌شود و خواننده پس از شنیدن فعل نخست، هم‌چنان منتظر می‌ماند و جمله نیاز دارد فعل دوم یا گاهی سوم به آن افزوده شود.


جمله ‏های مرکب نوع اول


این گروه جمله‌های مرکب، اغلب دوجمله‌‌یی هستند و پشت سر هم می‌آیند، و باز هم اغلب، جمله‌ی نخست با یک حرف ربط یا قید شرط، از نظر معنایی، ناقص شده است. جمله‏ های پایه و پیروی و درکل، جمله‏ های شرطی از این دسته ‏اند؛ مانند:


... اگر روابط میان این دو و دیگر اعضای کادر فنی با بازیکنان دوستانه و صمیمی باشد، قطعاً به موفقیت‌های استقلال در ادامه‌ی رقابت‌های لیگ برتر فوتبال می‌انجامد.


جمله‌ی دیگر با قید شرط «تا»:


جریان اصولگرایی -که... - همواره به دنبال ایجاد سر و صدایی برای تخریب رقیبان خود است، تا از این طریق در فضایی نابرابر بتواند نظر و آرای مردمی را جلب کند.


نکته1: همواره این‏گونه نیست که باید یک قید شرط سر جمله بیاید. برخی جمله‏ های مرکب نوع اول، هیچ نشانه‌یی ندارند؛ اما خواننده، پس از شنیدن فعل نخست، هم‏چنان منتظر باقیِ مطلب است؛ مانند:


آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است.


نکته2: دقت شود گاهی بر سر هر دو جمله قید شرط و قید ربط –هم‌زمان- می‌آید. به نمونه‌های زیر توجه کنید:


اگرچه حجم پرداخت برخی رسانه‌ها به ترافیک تهران در روزهای اخیر افزایش یافته، اما رویارویی با ترافیک پایتخت سال‌هاست مردم را درگیر صف‌های طولانیِ مترو و اتوبوس کرده است.


در مثال بالا، در آغازِ جمله‌ی نخست، قید شرط آمده و در آغازِ جمله‌ی دوم، قید ربط. نمونه‌ی این‌گونه جمله‌ها بدون قید ربط نیز درست است؛ هرچند استاد نجفی در کتاب «غلط ننویسیم» شیوه‌ی گذاشتن دو قید –شرط و ربط- را در آغاز دو جمله‌ی مرکب نوع اول، نادرست دانسته‌اند، در گفت‌وگو با نویسنده -که سال 1390 در مجله‌ی «کتاب ماه ادبیات» چاپ شد- سخن خود را تصحیح کردند (شماره 56) و درستیِ جمله‌هایی به شیوه‌ی بالا را نیز پذیرفتند. از انواع قیدهای شرط در چنین جمله‌هایی، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: هرچند، با آن‌که، با وجود آن‌که، با وجود این‌که، با این‌که.


و قیدهای ربط –که بر سر جمله‌ی دوم می‌آیند، نیز کمابیش این‌ها هستند: ولی، اما، با این حال، ولیکن، لکن، مع هذا.


ترکیب «قیدشرط-قید ربط» در دو جمله‌ی پیاپی، سبب می‌شود جمله‌ی پایه و پیرو (مرکب نوع اول) ساخته شود، که شمارشان بسیار است. از دیگر موارد این ترکیب‌ها چنین است:


هرچند ... ولی،    با آن‌که .... اما،    با وجود آن‌که .... با این حال،    با وجود این‌که ... ولیکن،    با این‌که ... لکن،    به رغم این‌که ... اما.    


از دیگر قیدهای شرط-قید ربط که جمله‌ی مرکب نوع اول می‌سازد، چنین است:


نه‌تنها (نه فقط) ... بلکه،     هم ... هم،      نه ... نه،    چه ... چه،   


نمونه از سایت خبریِ ایرنا:


زنان بزرگی -که ... - در سخت‌ترین موقعیت، در میدان عمل ماندند و نه‌تنها جان دادند، بلکه جانان خود را تقدیم کردند.


شیوهی نگارش جمله‏ های مرکب نوع اول:


فرمول1: جمله‌‌‌ی نخست + ، + جمله‌ی دو


فرمول2: قید شرط+ جمله‌‌‌ی نخست + ، + جمله‌ی دو


فرمول3: جمله‌‌‌ی نخست + ، + قید شرط+ جمله‌ی دو


فرمول4: قید شرط + جمله‌‌‌ی نخست + ، + قید ربط + جمله‌ی دو



جملههای مرکب نوع دوم


مقصود، جمله‌ها‏یی‏ ست که در درون خود، یک یا چند جمله ‏ی فرعی یا توضیحی (که ‏دار) دارند؛ به عبارت دیگر، اجزای جمله ‏ی اصلی در میان جمله ‏های فرعی پخش شده ‏اند.


اگر بخواهیم این جمله‌ها را با تصویر نشان دهیم، چنین شکلی دارند:









                         


جمله‌های این‌چنینی برای زبان معیار فارسی، جمله‌ی مناسبی نیست؛ زیرا میان فاعل و فعل فاصله می‌افتد و مخاطب عام متن خبری، مفهوم جمله را گم می‌کند.


به این جمله‌ی مرکب نوع دوم توجه کنید:


دستگاه‌های امنیتی مصر، اتباع مصر را – [آغاز جمله‌ی فرعی1:] که قصد دارند از مناطق درگیری در سوریه بازگردند [پایان جمله‌ی فرعی1] - پیش از بازگشت و براساس اطلاعاتی - [آغاز جمله‌ی فرعی2:] که از سوریه دریافت شده است [پایان جمله‌ی فرعی2] – به‌طور کامل بازجویی می‌کنند.


تشریح این جمله‌ی مرکب نوع دوم، چنین است:


جمله‌ی اصلی: دستگاه‌های امنیتی مصر، اتباع مصر را پیش از بازگشت و براساس اطلاعات به‌طور کامل بازجویی می‌کنند.


دو جمله‌ی فرعی نیز در درون این جمله‌ی اصلی وجود دارد:


جمله‌ی فرعی1: که قصد دارند از مناطق درگیری در سوریه بازگردند


جمله‌ی فرعی2: که از سوریه دریافت شده است


وجود همین دو جمله‌ی فرعی سبب شده، فاصله‌ی فاعل جمله‌ی اصلی (دستگاه‌های امنیتی مصر) با فعل جمله‌ی اصلی (بازجویی می‌کنند) بسیار باشد و خواننده‌ی متن سروته جمله‌ی اصلی را گم کند. دقت کنید که اصل جمله‌ی خبری این نبود و نویسنده، نخست جمله را ویرایش کرده، سپس برای نمونه از آن بهره برده است. اصل جمله این بود:


اتباع مصر که قصد بازگشت از مناطق درگیری در سوریه را دارند، پیش از بازگشت از سوی دستگاه های امنیتی مصر و براساس اطلاعاتی که از سوریه دریافت شده به صورت کامل پیش از بازگشت بازجویی می‌شوند.


شوربختانه از این جنس جمله‌ها در خبر بسیار وجود دارد. برای ویرایش این دست جمله‌ها، چند راهکار وجود دارد:



1- تبدیل جمله‌های فرعی به صفت، قید، اسم یا مصدر؛ ویرایش جمله‌ی بالا چنین می‌شود:


دستگاه‌های امنیتی مصر، اتباع مصریِ ساکن سوریه [تبدیل جمله‌ی فرعی1 به صفت] را هنگام بازگشت به کشور خود، براساس اطلاعات دریافتی از سوریه [تبدیل جمله‌ی فرعی2 به صفت]، به‌طور کامل بازجویی می‌کنند.



2- تبدیل جمله‌های مرکب نوع دوم به جمله‌ی پیوسته یا مرکب نوع اول:


دستگاه‌های امنیتی مصر، اتباع مصر را که قصد دارند از مناطق درگیری در سوریه به کشورشان بازگردند، به‌طور کامل بازجویی می‌کنند. [تبدیل بخش نخست جمله‌ی مرکب به جمله‌ی پیوسته] البته این بازجویی بر پایه‌ی اطلاعاتی‌ست که از سوریه دریافت شده. [تبدیل بخش دوم جمله‌ی مرکب نوع دوم به جمله‌ی مرکب نوع اول] 


     


3- خلاصه کردن کل جمله در یک جمله:


دستگاه‌های امنیتی مصر، هنگام ورود اتباع مصریِ ساکنِ سوریه به کشور، آنان را بر پایه‌ی اطلاعات رسیده از سوریه به‌طور کامل بازجویی می‌کنند.


به هر حال، خبرنگار موفق ایرانی، برای افزایش شمار مخاطب متن خود، باید از کاربرد جمله‌ی مرکب نوع دوم پرهیز کند.

انتهای پیام /*